powrót do strony głównej
Las, 21 kB Chcąc pełniej oddać walory, piękno i osobliwość Białki Tatrzańskiej sięgnąć należy do niezwykle ciekawej i zajmującej historii tej miejscowości, odsłaniającej obrazy minionej przeszłości.
Najprawdopodobniej Białka Tatrzańska powstała w latach 1616 - 1618. Dokładne ustalenie czasu lokacji utrudnia brak jakiegokolwiek dokumentu lokacyjnego.
Wśród miejscowych górali istnieje ustny przekaz mówiący, że pierwszą sadybę na terenie obecnej wsi zbudował niejaki Łętowski pochodzący z Łętowni koło Pcimia. Miał się on osiedlić na roli, która obecnie nosi nazwę Kaniówka.
Nazwa wsi pochodzi od nazwy rzeki, która z kolei związana jest z białą pieniącą się wodą i białymi granitowymi kamieniami  otoczakami znajdującymi się w łożysku rzeki.
W 1624 roku starostwo nowotarskie otrzymał od króla Mikołaj Komorowski. W miejscu, gdzie obecnie jest plebania, nowy kościół i szkoła, starosta Komorowski wybudował dwór. Założył młyny, tartaki, folusze i hutę żelaza. W hucie pracowali sprowadzeni przez niego osadnicy, prawdopodobnie Niemcy. Sprowadzenie obcych osadników i inne konflikty powodowały zbrojne wystąpienia miejscowych górali przeciw staroście. W niedługim czasie zbuntowani górale spalili hutę, następnie zburzyli ją, okradli dwór i podzielili się łupem. Głównymi przywódcami byli: Wojciech Nowobilski i Sebastian Podwika. Komorowski musiał uciekać z Podhala. Starostwo nowotarskie otrzymał następnie od Władysława IV - Tomasz Zamoyski.
Za rządów tego starosty król Władysław IV nadaje w dniu 20 czerwca 1636 roku, pierwszy przywilej królewski Wojciechowi Nowobilskiemu, ustanawiając go sołtysem Białki. Ten moment uważa się za początek powstania wsi Białka Tatrzańska. Dokument królewski jest niezmiernie ciekawy. Dowiadujemy się z niego o granicach wsi pomiędzy rzeką Białką a Leśnicą oraz przynależności do wsi polan i pastwisk w Tatrach od Kiczory aż po Wołoszyn oraz okolice Rybiego Stawu (Morskiego Oka):
Pamiętojcie ludzie
Wielcy no i mali,
Ze tym Morskim Okiem
Białcanie włodali.
Dokument królewski wymienia tu nazwę wsi Nowa Białka, co wyjaśnia pochodzenie nazwisk pierwszych sołtysów Nowobilskich. Przywilej ten zatwierdzany był przez kolejnych władców. Sołtystwo białczańskie pozostało jako dziedziczne w rodzinie Nowobilskich. Król Jan Kazimierz w przywileju z 29 stycznia 1649 r. zgodził się na to i zezwolił "zacnemu" Wojciechowi Nowobilskiemu przekazać sołtystwo synowi, również imieniem Wojciech wraz z gruntem i pastwiskami Rynias, Lichwiarzówka, Kiczora, Rybi Staw, Wołoszyn zwanymi, a zarazem przyrzekł, iż ani król, ani następcy, tegoż sołtysa od używania i spokoju posiadania rzeczonego sołtystwa nie oddalą.
Z chwilą założenia Białki przydzielono ją do parafii w Ostrowsku. W miarę przybywania osadników, widząc potrzeby coraz gęściej zaludniającej się Białki, postarał się ksiądz Szymon Ślęzak - proboszcz ostrowski o wybudowanie w Białce drewnianego kościółka i zarazem uposażył go dwoma rolami białczańskimi.
Początkowo obowiązki duszpasterskie nadal pełnił proboszcz z Ostrowska. Dopiero w 1668 roku utworzono w Białce ekspozyturę Ostrowska. Od tego roku posiada ona duszpasterza z siedzibą w Białce. Do parafii należą wsie: Groń, Bukowina i Brzegi.
W 1688 roku wskutek pożaru spaliła się kaplica wraz z nowo wybudowaną plebanią i księgami parafialnymi. Wkrótce po pożarze (około 1700 r.) przy pomocy księdza Marcina Drużbackiego powstał nowy drewniany kościółek istniejący do dziś. Prace ciesielskie przy tym kościółku wykonali: Jędrzej Topór i Jan Chlipalski. Nowa świątynia została konsekrowana przez sufragana krakowskiego Stanisława Szembeka.
Ostatni starosta Franciszek Rychter kończy dzierżawę królewszczyzny podhalańskiej swoją śmiercią w dniu 24 lipca 1773 roku. Od tego czasu Podhale przeszło pod zabór austriacki i zarząd skarbu galicyjskiego.
Pieczęć Białki, 6 kB
Z tego okresu pochodzi pierwsza pieczęć Gminy Białki, owalnego kształtu wykonana z metalu, z napisem "SIGILLUMˇGROMADIˇBIALKI" (owal 26 - 32 mm). Na pieczątce znajduje się herb tej miejscowości, który przedstawia sztandar kościelny, a pod nim dwie wyryte ryby zwrócone w przeciwnych kierunkach. Pieczęć pochodzi prawdopodobnie z XVIII wieku  wskazuje na to dwujęzyczny napis. (Zamieszczona obok ilustracja została wykonana na podstawie opisywanej pieczęci).
Nadszedł smutny i bolesny rok 1772  pierwszy rozbiór Polski. Pod zarządem austriackim znalazł się Nowy Targ oraz 38 wsi Podhala, w tym i Białka, która w owym czasie była już wsią bogatą (1773 r.). Pod rządami austriackimi Nowobilscy wciąż byli właścicielami polskich lasów przy Morskim Oku. Po sprzedaży w roku 1824 rozpoczęły się długie spory o granice terenów, których właścicielami byli Nowobilscy. Oni i ich wspólnicy prowadzili długi proces z Węgrami, dochodząc swoich praw na podstawie królewskich dokumentów. Bez rezultatu. Polacy poruszyli więc tę sprawę w parlamencie wiedeńskim. Rząd austriacki (węgierski również) powierzył ustalenie granicy politycznej przy Morskim Oku - Międzynarodowemu Sądowi Polubownemu. Sąd ten orzeczeniem z dnia 13 września 1902 roku wydanym w Grazu położył kres sporom i ustalił granicę zgodnie z propozycją Polaków, dzięki znakomitej obronie praw polskich przeprowadzonej przez profesora Uniwersytetu Lwowskiego Oswalda Balzera.
Ród Nowobilskich posiadał te tereny do roku 1964, kiedy to skarb państwa wykupił je pod Tatrzański Park Narodowy.
Wracając do historii Białki Tatrzańskiej, należy wspomnieć, iż w wieku XIX Nowobilscy - bogacze z Białki założyli na użytek wsi browar, który został rozebrany w 1902 roku. Stał on na środku wsi, niedaleko kościoła,  obecnie nie ma po nim śladu. W Białce była również cegielnia, ale została szybko zlikwidowana z powodu braku dobrego surowca, a ślady po niej zniknęły w okresie międzywojennym. We wsi były również trzy młyny wodne, folusz i tartak. Dwa młyny czynne były jeszcze z końcem lat siedemdziesiątych naszego wieku.
We wsi były również dwie karczmy, które prowadzili Żydzi. Ostatni Żyd wyjechał z Białki prawdopodobnie z końcem 1901 roku. Powodem było, jak twierdzą ludzie to, iż ówczesny proboszcz bardzo ostro traktował nadużywających alkoholu, zadając im przy spowiedzi ciężkie pokuty. Z czasem Żydzi, z powodu braku klientów, opuścili niegościnny dla nich teren.
Na przełomie XIX i XX wieku nastąpiło w Białce pewne ożywienie gospodarcze spowodowane napływem środków finansowych głównie ze Stanów Zjednoczonych, od byłych jej mieszkańców. Środki te wykorzystywano głównie na budowę domów mieszkalnych i obiektów gospodarczych lub kupno gruntów. W 1913 roku (dzięki wspomnianym funduszom byłych mieszkańców Białki) rozpoczęto budowę nowego kościoła według projektu krakowskiego architekta Franciszka Mączyńskiego. Bezpośredni nadzór nad budową sprawował ksiądz Jan Madej, wielki społecznik.
Okres okupacji spowodował zniszczenie gospodarcze wsi. Wskutek rekwizycji bydła i trzody chlewnej nastąpił upadek hodowli. Rabunkowa gospodarka prowadzona przez okupanta doprowadziła do nędzy i niedostatku zwłaszcza rodziny właścicieli małych gospodarstw. Ruch oporu nie mógł na terenie wsi rozwinąć szerszej działalności z uwagi na bliskość granicy ze Słowacją.
Zaraz po wojnie mieszkańcom wsi było bardzo ciężko. Dopiero emigracja do Stanów Zjednoczonych i rozwój turystyki przyczyniły się do wzrostu zamożności mieszkańców.
Obecnie Białka Tatrzańska jest jedną z najatrakcyjniejszych pod względem infrastruktury turystycznej miejscowością podgórską.


© 2001, Alina Pilch, Białka Tatrzańska latem i zimą, wydanie własne.
Nieoficjalny herb wsi wzorowany na pierwszej pieczęci Białki (ok. 1773 r.).
Ze zbiorów Archiwum Miejskiego w Nowym Targu.
©2000 Opracowanie heraldyczne: Barbara Słuszkiewicz
Opracowanie cyfrowe: Wojciech Smolak

<< powrót do strony głównej